Północno-wschodnia część regionu Šariš sprawia dziś wrażenie spokojnego miejsca – zielone doliny, małe wioski, drewniane kościoły i drogi wijące się pod przełęczą Duklańską. Wystarczy jednak przyjrzeć się nieco uważniej, by zauważyć, że krajobraz ten jest dosłownie usiany śladami wojen. Cmentarze wojskowe, pomniki, czołgi, okopy czy historie poległych żołnierzy przypominają, że właśnie tutaj toczyły się jedne z najcięższych walk obu wojen światowych na terenie dzisiejszej Słowacji. Wybierzcie się więc z nami Śladami wojen w północno-wschodniej części regionu Šariš.
Trasa zaprowadzi nas od niepozornych grobów wojskowych w Krajnym Czarnym, przez Ladomírovą, aż do Doliny Śmierci, gdzie w 1944 roku toczyły się krwawe walki w ramach operacji karpacko-duklańskiej. Zainspiruj się trasą poświęconą historii wojennej i wyrusz śladami kręcenia naszych nowych filmów, które są częścią rebranding z okazji 10. rocznicy powstania OOCR Región Šariš.
Krajne Czarne i jego historia
Zacznijmy spokojnie od początku i ruszajmy od miejscowości Krajné Čierno. Ta mała wieś w powiecie Svidník skrywa fragmenty historii wojennej właśnie na miejscowym cmentarzu. Znajduje się on tuż obok drewnianego Kościół św. Bazylego Wielkiego, który w 2000 roku fundacja World Monuments Fund (Fundacja Światowych Zabytków) umieściła na liście stu najbardziej zagrożonych zabytków świata. W czasie II wojny światowej, podczas walk o przełęcz Duklańską, zarówno wieś, jak i kościół uległy znacznym zniszczeniom. Na cmentarzu obok kościoła znajdują się 4 groby żołnierzy poległych podczas I wojny światowej, w których pochowanych jest łącznie 5 mężczyzn. Ich ciała znaleziono na prywatnych działkach we wsi, ekshumowano i przeniesiono na miejscowy cmentarz.
Ladomírová – zabytki wojenne i dziedzictwo UNESCO
Z Krajnego Czarnego udajemy się do sąsiedniej miejscowości Ladomírová, która również jest związana z I wojną światową. Świadczy o tym cmentarz wojskowy nieznanych żołnierzy z I wojny światowej, na którym spoczywa 270 żołnierzy.
W miejscowości znajduje się również drewniany Kościół św. Michała Archanioła, który od 2008 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Architektura świątyni łączy w sobie elementy tradycji lemkowskiej, rosyjsko-bizantyjskiej i wschodniokarpackiej, dzięki czemu cerkiew ma wyjątkowy charakter architektoniczny.
Częścią kompleksu jest również drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej, która stoi po południowej stronie świątyni. Jej historia związana jest również z ważnym klasztorem z drukarnią, który po rewolucji w 1917 roku założyli tu rosyjscy i ukraińscy mnisi prawosławni. Klasztor stał się centrum duchowym i kulturalnym, jednak po II wojnie światowej został zniszczony. Uszkodzenia dotknęły również samą cerkiew, ale zniszczenia zostały naprawione i pomimo tych wydarzeń znaczna część historycznego wyglądu świątyni została zachowana.
Dolina Śmierci koło Svidnika
Udamy się w stronę miasta Svidník, ale do samego miasta nie wjedziemy. Na skrzyżowaniu skręcimy w kierunku miejscowości Kapišová, ponieważ naszym celem będzie kompleks przyrodniczy na polu bitwy pod Duklą o nazwie Dolina Śmierci.
Dolina Śmierci to historyczny obszar w powiecie Svidník, gdzie podczas II wojny światowej w październiku 1944 roku toczyły się krwawe walki w ramach operacji karpacko-duklańskiej. Znajduje się w dolinie potoku Kapišovka i rozciąga się między miejscowościami Dlhoňa, Dobroslava, Havranec, Kapišová, Kružlová, Nižná Pisaná, Svidnička, Vápeník i Vyšná Pisaná.
W dniach 21–27 października 1944 r. toczyły się tu ciężkie walki między oddziałami radzieckimi a niemiecką dywizją, które były częścią operacji karpacko-operacji karpacko-duklańskiej, mającej na celu wyzwolenie Czechosłowacji spod okupacji nazistowskiej. Walki charakteryzowały się wysokimi stratami po obu stronach, niekorzystną jesienną pogodą oraz trudnym, rozmokłym terenem, który spowalniał natarcie czołgów i piechoty. Łącznie poległo aż 11 000 żołnierzy, z czego około 5 000 to żołnierze radzieccy.
Pomnik TARAN
Za skrzyżowaniem zatrzymamy się przy Centralnym Pomniku Czołgistów, tzw. pomniku TARAN. Pomnik ten jest poświęcony czołgistom, którzy brali udział w walkach w ramach operacji karpacko-duklańskiej. W operacji tej wzięło udział ponad sto dwadzieścia tysięcy żołnierzy alianckich, a przeciwko nim w dobrze ufortyfikowanych przełęczach górskich stanęło około stu tysięcy Niemców.
Śladami czołgów i ciężkich walk
Będziemy kontynuować podróż przez Kapišovą, gdzie znajduje się pomnik radzieckiego oficera Pawła Andriejevicza Tolstela, który poległ podczas walk w 1944 roku. Pomnik został odnowiony w 2021 roku, a w jego pobliżu stoją dwa czołgi T-34-85.
Z Kapišovej udamy się do Doliny Śmierci koło Niżnej Pisanej. Znajduje się tu wyjątkowa instalacja składająca się z ośmiu czołgów T-34, upamiętniająca walki w ramach operacji karpacko-duklańskiej. W skład kompleksu wchodzą również pomniki, okopy, tablice informacyjne oraz wysoka na 13,5 metra wieża widokowa w kształcie naboju do karabinu wz. 24, wzniesiona w 2021 roku. Z jej szczytu rozciąga się widok na całą dolinę i okolice przełęczy Duklańskiej. Do miejsca tego można dotrzeć pieszo, rowerem lub samochodem.
Podążając śladami historii wojskowości, można udać się do Vyšnej i Nižnej Pisanej, gdzie znajdują się kolejne czołgi T-34, lub przez Svidničku do Vápeníka, gdzie można obejrzeć kolejne eksponaty wojskowe.
Dzisiaj krajobraz Doliny Śmierci sprawia wrażenie spokojnego, ale właśnie tutaj w 1944 roku toczyły się zacięte walki. Pomniki, cmentarze wojskowe, okopy i czołgi przypominają nie tylko o przebiegu wojny, ale przede wszystkim o ludziach, którzy zapłacili za nią najwyższą cenę.
Wyruszamy więc śladami wojen w północno-wschodniej części regionu Šariš nie po to, by podziwiać wojnę, ale by lepiej ją zrozumieć. Być może patrząc na dzisiejszy spokojny krajobraz, nieco bardziej uświadomimy sobie wartość pokoju, który obecnie uważamy za coś oczywistego.
Źródło: OOCR RŠ
Źródło zdjęć: OOCR RŠ
