Kościół św. Jakuba w Wielkim Szaryszu

Charakterystyka architektoniczna

Kościół św. Jakuba w W Wielkim Szariżu Jest to pierwotnie romańsko-gotycka budowla jednonawowa, która na przestrzeni wieków stopniowo przekształciła się w świątynię trójnawową. Jej częścią jest kwadratowe prezbiterium, północna zakrystia, potężna zachodnia wieża oraz boczne kaplice dobudowane do nawy. Pomimo licznych przebudów kościół zachował istotne elementy architektury średniowiecznej, które świadczą o przenikaniu się stylów romańskiego i gotyckiego na terenie Słowacji.

Początki i najdawniejsza historia kościoła

Kościół został prawdopodobnie zbudowany w tym samym czasie co zamkiem Šariš. Pierwotnie miał postać budowli jednonawowej z potężną zachodnią wieżą i kwadratowym prezbiterium, które zostało pokryte krzyżowym sklepieniem żebrowym. Po północnej stronie prezbiterium znajdowała się zakrystia z tym samym rodzajem sklepienia. Krótko po wybudowaniu wnętrze świątyni zostało ozdobione malowidłami ściennymi.

Pierwsza pisemna wzmianka o kościele pochodzi z 1262 roku, kiedy to miejscowa parafia została wyłączona spod jurysdykcji archidiakona. Już w 1248 roku wspomina się jednak o dziesięcinach z Wielkiego Szariša, co wskazuje na istnienie zaplecza kościelnego we wsi jeszcze przed pierwszą bezpośrednią wzmianką o kościele. Eksperci przypuszczają jednocześnie, że w miejscu dzisiejszej budowli mogła stać jeszcze starsza świątynia.

Barokowe przebudowy i zmiany w XVIII i XIX wieku

W 1656 roku przeprowadzono gruntowną przebudowę kościoła. Pierwotną nawę podzielono za pomocą wbudowanych filarów na trzy nawy, które następnie wyposażono w nowe sklepienia. Przebudowa objęła również większość gotyckich okien, które poszerzono i dostosowano do stylu barokowego. W zachodniej części nawy dodano galerię, a od strony południowej wieży dobudowano niewielką przybudówkę.

Kolejne prace budowlane miały miejsce w ostatniej trzeciej części XVIII wieku, kiedy to po północnej i południowej stronie nawy dobudowano boczne kaplice. Te dobudówki zmieniły plan kościoła, który przybrał kształt krzyża. W 1869 roku zachodnia wieża została podwyższona o jedno piętro i otrzymała nowy dach.

Renowacja kościoła i odkrycie średniowiecznych malowideł

Ostatnia kompleksowa renowacja kościoła miała miejsce w latach 1995–1999. W ramach prac budowlanych odnowiono elewację oraz odsłonięto zamurowane okno wschodnie prezbiterium. W 1998 roku przeprowadzono również prace wewnątrz kościoła, podczas których odkryto cenne średniowieczne malowidła ścienne pochodzące z XIII–XIV wieku. Ich dekoracja zawiera również motywy pochodzenia bizantyjskiego.

Odkryte malowidła przedstawiają dwa etapy ewolucji dekoracji kościoła. Starszą, późnoromańską warstwę stanowi fragment sceny Biczowania, który jest częścią cyklu chrystologicznego i znajduje się na północnej ścianie nawy. Nowsza freska przedstawia Ukrzyżowanie i znajduje się po lewej stronie łuku triumfalnego. Eksperci datują ją na około rok 1300.

Zachowane zabytki architektury i sztuki

Chociaż barokowe przebudowy znacznie zmieniły pierwotny wygląd kościoła, wieża i częściowo również prezbiterium zachowały do dziś średniowieczny charakter. Najwięcej oryginalnych detali architektonicznych znajduje się na wieży, gdzie można podziwiać okna połączone w grupy, liczne sześciolistne okna rozetowe oraz gotycki portal prowadzący do podwieży.

Po wschodniej stronie prezbiterium znajduje się gotyckie okno z cenną kamienną maswerką. Podobne okno znajduje się również w kościele w pobliskich Żupczanach. Prezbiterium i zakrystia są połączone gotyckim portalem, a przestrzeń ta jest przykryta ciężkim sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Jego okrągłe zworniki zdobią reliefy przedstawiające rozetę i liście dębu.

Wśród znaczących zabytków sztuki w kościele zachowała się gotycka kamienna chrzcielnica pochodząca mniej więcej z około 1300 roku. W północnej ścianie prezbiterium umieszczono późnogotyckie kamienne pastoporium z łukiem w kształcie grzbietu osła. W południowej ścianie prezbiterium znajduje się nagrobek Daniela Hrabecia de Turocz z 1645 roku.

Znaczenie historyczne i artystyczne

Kościół w Veľkim Šariżu stanowi cenny przykład średniowiecznej architektury sakralnej na Słowacji. Jego ewolucja architektoniczna odzwierciedla stopniowe przenikanie się stylów romańskiego i gotyckiego, a także późniejsze przebudowy w stylu barokowym. Pomimo znacznych zmian budowlanych zachowało się w nim wiele cennych elementów średniowiecznych, w tym detale architektoniczne, kamienne artefakty i malowidła ścienne.

Szczególne znaczenie mają freski z XIII–XIV wieku, które dokumentują rozwój sakralnej dekoracji plastycznej. Zachowane elementy sprawiają, że kościół ten jest ważnym zabytkiem historycznym i artystycznym, który pozwala poznać oblicze średniowiecznej architektury kościelnej w regionie Šariša.

Źródło: OOCR RŠ
Źródło zdjęć: OOCR RŠ