Więzienie Caraffa

Więzienie Caraffova należy do najciekawszych zabytków w centrum miasta Preszów. Ten niepozorny, ale charakterystyczny pod względem architektonicznym budynek stoi na skrzyżowaniu ulic Jarkowej i Floriánowej, tuż obok ratusza w Prešowie i zaledwie kilka kroków od ulicy Hlavnej. Jest to jeden z nielicznych zachowanych zabytków gotyckich w mieście, a jednocześnie narodowy zabytek kultury o ponad pięciusetletniej historii.

Przyciąga turystów nie tylko swoją tajemniczą przeszłością, ale także charakterystycznym wysokim, schodkowym szczytem, grubymi murami oraz zabytkowymi pomieszczeniami, które dziś służą kulturze i sztukom plastycznym.

Od piwnicy z winem do miejskiego więzienia

Budynek powstał w latach 1504–1509 w tylnej części średniowiecznej działki, którą miasto nabyło od prešowskiego malarza i członka rady miejskiej Petra Molera. W przedniej części działki pierwotny dom został przebudowany na miejską winiarnię – obecnie w tej części mieści się ratusz w Prešowie.

Nowo wybudowany budynek tylny służył przede wszystkim jako magazyn beczek, wina i innych akcesoriów niezbędnych do prowadzenia winiarni. Funkcję tę zachował prawdopodobnie aż do końca XVII wieku. Jednak już w dokumentach archiwalnych z 1530 roku wspomina się o nim również w kontekście miejskiego więzienia, co mogło wynikać z jego położenia tuż obok ratusza i innych miejskich obiektów administracyjnych.

Krwawa rzeź w Prešowie

Swoją obecną nazwę więzienie Caraffy zawdzięcza wydarzeniom znanym jako „krwawa rzeź w Prešowie”. W 1687 roku cesarski generał Antonio Caraffa, na mocy wyroku wydanego przez sąd nadzwyczajny, kazał stracić 24 węgierskich szlachciców i mieszczan, którzy zostali oskarżeni o spisek przeciwko cesarzowi Leopoldowi I.

Egzekucje odbywały się niedaleko kolegium ewangelickiego, mniej więcej w miejscu, gdzie obecnie znajduje się rzeźba Matki Bożej Niepokalanej. Oskarżeni przed ogłoszeniem wyroków byli brutalnie przesłuchiwani i torturowani, a jedna z sal tortur miała znajdować się w podziemiach dzisiejszego ratusza. Ratusz oraz budynek nazwany później więzieniem Caraffova tworzyły wówczas wzajemnie połączony kompleks budowlany.

Czy w tym budynku rzeczywiście przetrzymywano oskarżonych z rodziny Caraffów?

Pomimo powszechnie przyjętej nazwy nie ma całkowitej pewności, czy więźniowie Caraffa w 1687 roku byli przetrzymywani właśnie w tym budynku. Źródła historyczne nie dostarczają jednoznacznych dowodów, a opinie ekspertów są rozbieżne.

W tamtym okresie główne więzienia miejskie znajdowały się głównie w bastionach miejskich fortyfikacji. Ponieważ jednak podczas nadzwyczajnego sądu Caraffa aresztowano około stu osób, historycy przyпускаją, że część oskarżonych mogła zostać tymczasowo umieszczona również w pomieszczeniach przy ratuszu. Nazwa „Więzienie Caraffa” jest zatem przede wszystkim przypomnieniem jednego z najbardziej tragicznych wydarzeń w historii Prešova, a nie niepodważalnym potwierdzeniem pierwotnej funkcji tego obiektu.

Zbrojownia, magazyn i więzienie

W ciągu kolejnych stuleci przeznaczenie budynku kilkakrotnie ulegało zmianie. Z zachowanych dokumentów wynika, że przechowywano tu miejskie miary i wagi kontrolne, a przez pewien czas budynek służył również jako zbrojownia.

Z 1864 roku pochodzi projekt przebudowy tych pomieszczeń na miejskie więzienie z pięcioma celami, pomieszczeniem dla kobiet oraz mieszkaniem strażnika więziennego. Jednak zgodnie z późniejszymi badaniami konserwatorskimi nie wszystkie zaplanowane prace budowlane zostały faktycznie zrealizowane. Na ówczesnych fotografiach z przełomu XIX i XX wieku przy murach zewnętrznych widać również małe sklepiki wychodzące na ulicę Floriánową.

Archiwum miejskie i odkrycia dokonane w trakcie badań

Na początku XX wieku w budynku zaczęto przechowywać dokumenty miejskie. Po przebudowie przeprowadzonej w drugiej połowie XX wieku jedno z jego pięter służyło jako archiwum miejskie i rejestratura, które były połączone z ratuszem.

Obiekt został opróżniony w 2007 roku, a przeprowadzone następnie badania architektoniczno-historyczne przyniosły szereg niezwykłych odkryć. Eksperci odkryli starsze elementy konstrukcyjne, które wskazują, że część budynku mogła pochłonąć jeszcze starszy dom typu wieżowego.

Na poddaszu odkryto strzelnicę oraz tak zwaną „czarną kuchnię” – pomieszczenie bez okien z otwartym paleniskiem połączonym bezpośrednio z kominem. Pomieszczenia te nie są jednak zazwyczaj udostępniane zwiedzającym.

Tajemniczy „bunkier“ i zachowane elementy historyczne

We wnętrzu zachowały się zabytkowe ościeżnice okienne oraz portal z końca XVI wieku, przez który pierwotnie wchodziło się na piętro po zewnętrznych schodach.

Cechą charakterystyczną tego obiektu jest tak zwany bunkier – zamknięte pomieszczenie bez klasycznych okien i drzwi, do którego można zajrzeć z pierwszego piętra. Znajduje się w nim drewniana drabina, kilka drewnianych belek poprzecznych oraz fragment starej toalety. Przypuszcza się, że pomieszczenie to mogło służyć jako schronienie podczas II wojny światowej.

Również te detale nadają zwiedzaniu budynku atmosferę tajemniczości i przypominają, jak wiele różnych funkcji pełnił ten obiekt na przestrzeni wieków.

Przekształcenie zabytkowego budynku w galerię

Gruntowna renowacja więzienia Caraffka trwała od listopada 2010 r. do lutego 2012 r. Odnowiony budynek został uroczyście otwarty 1 marca 2012 r. i od tego czasu mieści się w nim Miejska Galeria Caraffka, podlegająca zarządowi Parku Kultury i Wypoczynku w Prešowie.

W ten sposób zabytkowy obiekt przekształcił się w tętniącą życiem przestrzeń kulturalną, w której odbywają się wystawy artystów profesjonalnych i amatorskich, wernisaże, warsztaty twórcze, wykłady, seminaria, prezentacje książek, koncerty kameralne oraz programy dla szkół i rodzin z dziećmi.

Galeria jest również powiązana z festiwalem ulicznym „Prešovský Montmartre” oraz innymi wydarzeniami, które ożywiają historyczne centrum miasta.

Więzienie Caraffova obecnie

Obecnie więzienie Caraffa nie pełni funkcji ani więzienia, ani archiwum, lecz służy jako galeria miejska oraz przestrzeń przeznaczona na działania kulturalne, edukacyjne i społeczne. Zwiedzający mogą obejrzeć zmieniające się wystawy sztuki plastycznej, a jednocześnie wejść do autentycznych wnętrz jednego z najstarszych budynków w Prešowie.

Dzięki połączeniu historycznej architektury i sztuki współczesnej więzienie Caraffa należy do miejsc, które oferują coś więcej niż tylko klasyczną wizytę w galerii. Sam budynek jest bowiem ważnym eksponatem i przypomina o rozwoju miasta od późnego średniowiecza aż po współczesność.

Źródło: OOCR RŠ
źródło zdjęć: OOCR RŠ