Dworek "Mariássy" Pečovská Nová Ves

Pierwsza wzmianka o miejscowości Pečovská Nová Ves pochodzi z 1319 roku (Wyfalu). Ta ważna historycznie miejscowość już w średniowieczu była siedzibą szlachty, jednak dopiero na początku nowożytności stała się centrum majątku ziemskiego, co spowodowało konieczność budowy rezydencji ziemskiej. Do roku 1322 była własnością królewską, następnie wraz z okolicami należała do szlachcica Mičko, który zbudował swoją rezydencję wysoko w górach Czergow. Dzięki małżeństwom do Pečovskiej Nowej Wsi przybyły kolejne rody, które zamieszkiwały zamki i dwory we wsi, czy to ród Péchy, Mariássy, czy Bornemisza. To właśnie dzięki nim Pečovská Nová Ves jest niezwykle bogata w zabytki i obiekty historyczne. Oprócz barokowego kościoła, klasycystycznej synagogi czy kaplicy zachowało się tu ponad 10 rezydencji i dworów, z którym na Słowacji mogą rywalizować tylko gminy Liptowski Jan i Brezowica. Taka koncentracja zabytków jest wyjątkowa dla obszarów wiejskich.

W otoczeniu pięknej zieleni bocznej uliczki stoi parterowy barokowy dwór z drugiej połowy XVIII wieku (ostatni właściciel: Ján Mariássy) – Pałac w Mariášiovach.

Historia zamku

Przypuszcza się, że dwór powstał wkrótce po wybudowaniu pobliskiego kościoła św. Andrzeja (ukończonego w 1757 r.). Niektórzy mistrzowie pracowali również przy tym dworze (podobne cechy dekoracji sztukatorskiej). Wiadomo, że w 1869 roku właścicielem dworu był Tomasz Pechy. Ród Pechów posiadał dwór aż do okresu międzywojennego, po czym nabyła go rodzina Bornemiszów. Jednak po śmierci Lajosa Bornemisza obiekt odziedziczyła jego córka Ilona Bornemisza-Mariassy, a za jej pośrednictwem majątek przeszedł w ręce rodziny Mariašiovcov (Mariassy), od której nazwa obiektu pochodzi do dziś. 

W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzono prace związane ze zmianą systemu ogrzewania oraz modernizacją urządzeń sanitarnych; przed głównym wejściem zbudowano klatkę schodową, a także wymieniono okna. Najbardziej znane prace budowlane przeprowadzono w XX wieku – dodano nowe wejście od strony południowo-zachodniej fasady oraz zbudowano przed nim taras – od strony parku. Niektóre okna na fasadach bocznych zostały wymienione na okna o secesyjnym podziale. Po II wojnie światowej zmieniono dach, powstały nowe kominy po stronie południowo-wschodniej, zamknięto klatkę schodową oraz schody prowadzące na poddasze od strony holu wejściowego.

Wygląd zamku

Jednopiętrowy dwór ma prostokątny rzut poziomy i jest w całości podpiwniczony. Poszczególne pomieszczenia piwnicy mają sklepienia walcowe z wiązaniami stykowymi. Przestrzeń w części południowo-zachodniej jest zaprojektowana jako przestronna, otwarta, gdzie sklepienia opierają się na czterech potężnych filarach z pasami między sklepieniami. Podłoga w tej przestrzeni jest wyłożona płytkami ceramicznymi, podczas gdy w pozostałych pomieszczeniach wykonana jest wyłącznie z ubitej ziemi.  Poszczególne pomieszczenia są sklepione płaskimi sklepieniami bez pasów sklepieniowych, jedynie przestrzeń we wschodniej części jest pokryta nierównomiernie szerokimi polami sklepieniowymi oraz sklepieniami walcowymi z wycięciami. Sklepienia pomieszczeń na parterze są ozdobione sztukaterią. Bogato zdobione w stylu barokowym lustra sztukateryjne znajdują się w pierwotnej sali reprezentacyjnej, a także w holu wejściowym. Zdecydowana większość otworów wejściowych zachowała nawet oryginalną drewnianą okładzinę (barokową), a także zachowało się kilka pierwotnych elementów wypełniających – barokowe drzwi kasetonowe z oryginalną okuciami. Poddasze zostało zaprojektowane jako częściowo mieszkalne, a pomieszczenia są pokryte sklepieniami płaskimi. Odciski na szczytach we wnętrzu poddasza świadczą o kształcie starszego dachu dworu typu mansardowego. 

Ten dwór ma najbardziej zdobione fasady spośród wszystkich rezydencji szlacheckich w miejscowości. Wygląd zewnętrzny budowli wyznacza profilowany gzyms koronny oraz prosty, wystający cokół. Pionowe elewacje dzielą pilastry o gładkich trzonach, w dolnej części zakończone stopkami, a pod gzymsem – kapitelami z bogatą dekoracją sztukateryjną (stylizowany motyw roślinny). Fasada główna jest wschodnia, z wejściem pośrodku, utworzonym przez kamienny portal z niszami, otoczony wąską listwą z kroplnikiem i głównym zwieńczeniem. Do wejścia prowadzi prosta, jednoramienna klatka schodowa z kamionkowymi stopniami i murowaną balustradą z pełnym parapetem. Otwory okienne mają kamienne nadproża w kształcie łuków z listwą i zwieńczeniem w bezpośrednim nadprożu, profilowanym gzymsem podokiennym oraz zamontowaną od zewnątrz kutą, wygiętą kratą z ukośnymi prętami. Wypełnienia stanowią drewniane, podwójne, czteroskrzydłowe okna z sześcioma szybami, otwierające się do wnętrza. Parapety są ozdobione sztukaterią z motywem czabraki.

Chociaż ten dwór nie należy do najstarszych budynków, jest on bez wątpienia najlepiej zachowanym obiektem w miejscowości, nie tylko pod względem architektonicznym (wygląda niemal tak samo jak w momencie budowy), ale także pod względem wielu detali architektonicznych, a przede wszystkim rzemieślniczych. 

Teren ten jest częściowo otoczony zabytkowym kamiennym murem ogrodzeniowym. W drugiej połowie XIX wieku założono również park przy pałacu o powierzchni 1,5 ha. Park przyrodniczo-krajobrazowy Mariášiego z zabytkową roślinnością został zagospodarowany w latach 70. XX wieku.

We wsi znajdowały się również dwa inne budynki, które później zniknęły. Późnorenesansowy dwór z pierwszej tercji XVII wieku (ostatnim właścicielem był Antal Péchy) został zbudowany w ogrodzie w pobliżu kaplicy św. Jana. Późnorenesansowy dwór z pierwszej połowy XVII wieku (ostatnią właścicielką była żona Ferenca Péchy) stał w pobliżu obecnego budynku urzędu miejskiego. Oba dwory zostały uszkodzone przez artylerię w 1919 r. i stopniowo zniknęły.

Mariássy Manor jest częścią Šariš Castle Road.

Źródło: Gmina Pečovská Nová Ves – wędrówki po historii
Źródło zdjęć: OOCR RŠ