Drewniana cerkiew greckokatolicka Świętych Kosmy i Damiana, Łuków

Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Kosmy i Damiana została zbudowana w 1708 roku. Prawdopodobnie w 1740 r. została znacznie przebudowana i zrekonstruowana, kiedy to otrzymała obecny kształt. Na zewnątrz: Na masywnej kamiennej podmurówce, równoważącej nierówności terenu, stoi drewniana architektura zrębowa, która reprezentuje przejście od starszego centralnego do nowszego podłużnego typu wschodniosłowackich kościołów drewnianych. Składa się z trzech pomieszczeń - sanktuarium, podłużnej nawy i otwartego przedsionka, nad którym wznosi się samonośna wieża o konstrukcji słupowej, zwieńczona pomieszczeniem na dzwony. Pod sanktuarium znajduje się mniejsza piwnica. Jest to jedyny podpiwniczony kościół na Słowacji. Architektoniczny zSzczególną cechą jest wydłużony strych po bokach statku.. Dach pokryty jest drewnianym gontem, a od zachodu wznoszą się trzy wieże. Mają one iglanoidalne zakończenie, a na ich szczytach umieszczono indywidualnie zaprojektowane metalowe krzyże o oryginalnym profilowaniu. Wnętrze: Wystrój wnętrza jest w większości barokowy z XVIII wieku, ale są też ikony z XVI i XVII wieku. Królewskie drzwi w centrum mają rokokowe rzeźby i malowidła i pokazują ludowe wpływy artysty. Inną częścią ikonostasu jest seria świąt religijnych („pierwotnych“), których osobliwością jest przedstawienie twarzy Chrystusa. Nie jest to bowiem klasyczny wschodni Mandylion, lecz zachodni Veraikon, czyli odcisk umęczonej twarzy Chrystusa z koroną cierniową na chuście Weroniki. Na samym szczycie ikonostasu znajduje się niezwykła trójwymiarowa rzeźba Kalwarii. Ołtarz z centralnym obrazem Trójcy Świętej z Nowego Testamentu pochodzi z końca XVIII wieku. Ikona procesyjna z obrazami po obu stronach pochodzi z XIX wieku. Na jednej z ikon w dolnej części zachowała się inskrypcja darczyńcy, z której wynika, że została ona ofiarowana 27 lipca 1654 r. do cerkwi Narodzenia Bogurodzicy w polskiej Nowej Wsi (ok. 35 km na północny zachód od Łukowa). Źródła historyczne wskazują, że był to właśnie ten kościół. Z czasem stał się on nieprzydatny i zbędny. Został więc stamtąd wykupiony, przewieziony i przebudowany. W 1708 r. został prawdopodobnie ponownie konsekrowany, otrzymując nowy patronat św. św. Wśród pierwotnego wyposażenia kościoła znajdowały się dwa mandyliony z końca XVI lub XVII wieku oraz fragmenty drzwi królewskich z XVI wieku. W 1968 roku te cenne zabytki zostały przeniesione do Słowackiej Galerii Narodowej w Bratysławie. XVI-wieczny mandylon pojawił się również na pierwszym czechosłowackim znaczku pocztowym w 1970 roku. Nie można zapomnieć o fakcie, który spotkał ten kościół kilka lat temu, kiedy to z jego wnętrzności skradziono drzwi królewskie z 1628 roku, pochodzące z kościoła w polskiej wsi Leluchov, pięć mniejszych ikon oraz namalowane na płótnie Ukrzyżowanie. Mimo to kościół w Łukowie-Wenecji pozostaje interesującym zabytkiem. Narodowy zabytek kultury z bogatym wnętrzem i ciekawą architekturą.