Dworek Šarišské Dravce

Šarišské Dravce to starożytna słowiańska wioska, jedna z najstarszych w regionie górnego Torysa. Pierwsza pisemna wzmianka o wsi (Dorauch, Drauch) pochodzi z 1295 roku i jest związana z instalacją nowego proboszcza w Torysie. Mieszkańcy zajmowali się głównie hodowlą ptaków drapieżnych do polowań w pobliskich lasach szlacheckich i królewskich. W XIII wieku należała do dużej posiadłości Torys, której najstarszym znanym właścicielem był hrabia Sasów Spiskich, Detrik z Kércs.

W miejscowości Šarišské Dravce pierwotnie znajdowały się dwie rezydencje szlacheckie. Starszy, drewniany dwór został zbudowany przez przedstawicieli stanisławowskiej gałęzi rodu, osiadłej na stałe w Brezovicy. Dwór służył najpierw jako swego rodzaju centrum gospodarcze i administracyjne administrowanych dóbr, a dopiero w późniejszym okresie, w związku z rozrostem rodu, został na stałe zamieszkany przez niektórych jego członków. Zachowany i obecnie odrestaurowany murowany dwór powstał później i należał do przedstawicieli jakubowej gałęzi rodu. Nie są znane źródła, które pozwoliłyby zidentyfikować jego budowniczego lub datować dokładny początek budowy, ale wyniki badań sugerują kilka faktów.

Pierwszym z nich jest odsłonięty (późno)gotycki mur pruski, ujawniony w wyniku badań sondażowych w północnej części budynku. Wskazuje to, że renesansowy budynek albo stoi na fundamentach starszej budowli, albo dwór jest nieco starszy niż dotychczas sądzono. Drugą teorię wspiera odkrycie narożnego sgrafitu w jednym z pomieszczeń skrzydła północnego, który prawdopodobnie pierwotnie stanowił dekorację zewnętrzną. Pierwotny budynek został więc zbudowany w drugiej połowie XVI wieku i jest jednym z najstarszych zachowanych renesansowych budynków dworskich nie tylko w Polsce. środowisko Szarisza, ale w całej wschodniej Słowacji.
Pierwotnie służył prawdopodobnie jako tymczasowe mieszkanie, być może sezonowa (np. myśliwska) rezydencja, a dopiero dzięki późniejszej przebudowie jako rezydencja. Młodszy murowany dwór mógł zostać zbudowany przez ważnego przedstawiciela jakubowej gałęzi rodu, Juraja Berzevici, który w latach 1545-1562 zajmował eksponowane stanowisko naczelnego kapitana Górnego Pogórza, lub przez jego syna Jana. Juraj, jako prawdopodobny budowniczy dworu, był rzeczywiście zamożnym i wpływowym człowiekiem swoich czasów, a budowa dworu była tylko kwestią rozszerzenia jego majątku o kolejną rezydencję, którą mógł ostatecznie wykorzystać do ulubionego sposobu relaksu szlachty, polowań.

Najprawdopodobniej dwór został przebudowany przez Zygmunta Berzeviczego w pierwszej tercji XVII wieku, poprzez przekształcenie starszego budynku w jego rezydencję, której wygląd był już w pełni podporządkowany renesansowej koncepcji architektonicznej. Do elementów dekoracyjnych dworu o dużej wartości artystycznej należą elegancka dekoracja fasady. Na narożnikach obu wież zachował się prawoskrętny sgrafit o ciemniejszej, jasnej barwie ochrowo-różowo-piaskowej, który dzięki późniejszemu uzupełnieniu jednego narożnika zachował się w dobrym stanie. Na elewacji północnej pod tynkiem odsłonięto również bardzo cenną historycznie i artystycznie dekorację sgraffitową w formie pasów, która pokrywała cały obwód dworu. Ponadto renesansową fazę budowy i przebudowy dworu reprezentują w szczególności sklepienia w piwnicach dworu, ściśle prostokątny układ budynku i zachowane sklepienie krzyżowe w jednym z pomieszczeń, kamienna okładzina wejścia do jednego z pomieszczeń, kominek i oryginalne okna na elewacji południowej. W piwnicy dworu znajduje się kamienny portal z 1699 roku. Zachował się on do dnia dzisiejszego jedyne renesansowe drzwi z oryginalnym zamkiem. Interesujące i raczej unikalne jest odkrycie technicznego odwodnienia budynku za pomocą systemu kanałów i kamiennych szybów zbierających w pomieszczeniach piwnicznych. Napis w supraporcie renesansowego portalu zachodniego budynku JEHOVAH DESIDERIUM MEUM JOAN BERZ(EVICZY) D(OMINI) EAD(EM) HA(E)R(EDITARIUS) DA(RO)C AN(NO) 1700, co oznacza Pan jest moim pragnieniem.

Zachowany i obecnie odrestaurowany murowany dwór z dwiema narożnymi wieżami należy do kompleksu renesansowych rezydencji szlacheckich w okolicy Szarisza. Pierwotny teren w pobliżu potoku składał się, oprócz głównego budynku, z drewnianych, później murowanych budynków gospodarczych i obejmował zachowany park leśny z drzewami iglastymi i liściastymi oraz ogród.

Murowany dwór w Szaryskich Drawcach jest oznaczony w dokumentach jako kamienny dom („domus lapidae“), a jego właścicielem w 1684 roku był Ján Berzevici, którego nazwisko było częścią dworu przez ponad trzy wieki, jego syn Ján Jr. został jego nowym właścicielem. W młodym wieku został schwytany i uwięziony podczas ostatnich wojen antytureckich. Później został komisarzem w Koszycach, a także zajmował znaczące stanowisko radcy królewskiego. To właśnie Ján w pierwszej połowie XVIII wieku przeprowadził rozległą barokową przebudowę, która znacząco zmieniła wygląd renesansowego dworu. Rekonstrukcja objęła zarówno wnętrze, jak i elewację zewnętrzną i obejmowała między innymi zastąpienie pierwotnego sklepienia krzyżowego gzymsem i instalację masywnego dachu mansardowego. John poślubił francuską baronową Anne Marie L'Huillier (1706-1776), krewną króla Francji Ludwika XVI. Prowadzili bogate życie towarzyskie, zwłaszcza w Koszycach, i razem mieli czworo dzieci. Syn František, który był wybitną postacią draveckiej gałęzi rodziny, przejął rodzinne posiadłości w Dravcach, ponieważ za jego znaczące zasługi i lojalność wobec korony, w 1775 r. królowa Węgier Maria Teresa nadała mu tytuł szlachecki barona dla niego i jego potomstwa.

Z biegiem lat dwór stopniowo stał się wspaniałą rezydencją kilku znanych rodzin. W XIX wieku również rodziny Smrečáňów. To właśnie tutaj urodzili się dwaj niezwykle ważni wysocy dostojnicy kościelni, bracia Pavol i Ľudovít Smrečáni. Pavol został biskupem Spisza, później Velkovaradina i został pochowany w swoich rodzinnych Šarišskich Dravcach. Jego brat Ľudovít został nawet arcybiskupem Jagera.

Gdy po zmianie warunków wojskowo-politycznych i społecznych szlachta opuściła swoją siedzibę, dwór znalazł inne zastosowanie. Przez kilka lat służył jako siedziba szkoły podstawowej, a następnie do celów gospodarczych i magazynowych dla byłego JRD.

Saszetka Šarišská Dravce jest częścią kolekcji Drogi zamkowe w Szaryszu.

Źródło/zdjęcie: miejscowość Šarišské Dravce